Thorikos (Griekenland): een antieke mijnstad (1963-heden)

Intensieve prospectie op zuidelijke Velatouri heuvel (2013)
Intensieve prospectie op zuidelijke Velatouri heuvel (2013)
Het langstlopende onderzoeksproject van de Vakgroep Archeologie betreft de meer-perioden site Thorikos in het zuidoosten van Attica, meer bepaald in het zilver-loodertsrijke Laurion gebied. Sinds 1963 heeft de Universiteit Gent hier een belangrijke rol gespeeld in het onderzoek, onder auspiciën van de Belgische School te Athene en haar voorlopers (http://www.ebsa.info/pages/). Het Belgische interuniversitaire project werd al in 1961 geïnitieerd door Prof. Dr. Herman Mussche en betrof vooral onderzoek door middel van opgravingen (1963-1989; 2000). De focus lag daarbij enerzijds op de Klassiek-Griekse periode (5de - 4de eeuw v.o.t.), een periode van grote expansie in de zilverindustrie en de stedelijke ontwikkeling van Thorikos, die beide verbonden waren met de economische en politieke groei van de polis Athene. Anderzijds werd ook, voornamelijk vanuit de Université de Liège onder leiding van Prof. Jean Servais, onderzoek gedaan naar de Bronstijdresten op de top van de Velatouriheuvel. In deze eerste fase van het onderzoek in Thorikos zijn belangrijke bijdragen geleverd op een aanzienlijk aantal terreinen: funeraire praktijken in de Geometrische periode, de vroege evolutie van het Griekse theater, woningen en urbanisatie in de Klassiek-Griekse periode, typologische studies van aardewerkgroepen en in het bijzonder de exploitatie en verwerking van zilver in de Oudheid.

In 2005 werd het project nieuw leven in geblazen door Prof. Dr. Roald Docter, aanvankelijk in de vorm van studie van de eerder opgegraven materiële overblijfselen, maar sinds 2010 ook met nieuw veldwerk. Dit veldwerk wordt met de nodige terughoudendheid uitgevoerd, omdat de site van Thorikos een beschermde status geniet en nauwelijks modern overbouwd is. Grootschalige opgravingen zijn derhalve niet aan de orde. Een tweede element dat het nieuwe veldwerk bepaalt, is het feit dat er telkens wordt vertrokken van de gegevens van eerder onderzoek op de site. Daartoe biedt het inmiddels gedigitaliseerde Thorikos Archief van de UGent een belangrijke basis.

Het nieuwe onderzoek verloopt langs twee belangrijke lijnen: 1) de antieke zilver- en loodexploitatie van Thorikos binnen de Laurion, en 2) de nederzettingsgeschiedenis van Thorikos, vanaf het Finale Neolithicum tot in de Vroeg-Byzantijnse periode.

In het kader van de eerste onderzoekslijn werden tot nu toe twee deelprojecten uitgevoerd:

In de eerste plaats werden tussen 2010 en 2012 een grote cisterne en de omliggende werkplaatsinfrastructuur onderzocht, deels in samenwerking met de Universiteit Utrecht (http://ucas.wp.hum.uu.nl/aandachtsgebieden/excavations-at-thorikos/). Dit onderzoek kaderde mede in het doctoraatsonderzoek van Kim Van Liefferinge. Tot dan toe was er nauwelijks zicht op kwantitatieve aspecten van het watergebruik bij de verwerking van de ertsen. De opgravingen leverden belangrijke inzichten in de chronologie en capaciteit van deze cisterne op. Het doctoraatsonderzoek kon deze resultaten in een breder regionaal kader plaatsen. De afsluitende publicatie van deze opgravingen is in voorbereiding.

In de tweede plaats wordt er sinds 2013 samengewerkt met een team van de Université de Lorraine (Nancy) onder leiding van Prof. Dr. Denis Morin (http://hiscant.univ-lorraine.fr/content/hiscant-ma-axe-2-morin-denis). Dit team bestaande uit speleologen, geologen en archeologen prospecteert de mijngangen in de Velatouriheuvel van Thorikos, met name die van Mijn No. 6 en No. 3. De ingangszone van laatstgenoemde mijn werd al tussen 1975 en 1981 door een team van de Universiteit Gent opgegraven en leverde toen bewijs voor de vroegste zilverextractie in het Lauriongebied, namelijk de Vroege Bronstijd. Bijna 5 km mijngangen zijn inmiddels in kaart gebracht, waarbij sporen en objecten een exploitatie toonden van het Finale Neolithicum tot in de Laat-Romeinse tijd. De belangrijkste fases van intensieve exploitatie zijn echter de 4de eeuw v.o.t. en de Laat-Romeinse periode.

De tweede onderzoekslijn, naar de nederzettingsontwikkeling van Thorikos, is voornamelijk gevormd rond een intensieve archeologische survey op de top en de zuidelijke helling van de Velatouriheuvel (2012-1015). De keuze voor dit deel van de site was gebaseerd op het feit dat de meeste oudere opgravingen hier plaats hadden gevonden en op het feit dat, zoals bij de meeste Griekse sites aan de kust en op de eilanden, hier altijd de beste vestigingscondities werden geboden, goed beschermd tegen de Noordenwinden. De survey omvat 2,6 hectare, verdeeld over een raster van 105 macrosquares. In totaal zijn op systematische wijze meer dan 60.000 vondsten verzameld, waarvan bijna de helft al bestudeerd is (stand najaar 2015). Het doel is enerzijds om de resultaten van alle oude opgravingen met elkaar te verbinden en anderzijds om de bewoningsgeschiedenis van Thorikos te kunnen reconstrueren. Het onderzoek vindt plaats in nauwe samenwerking met Dr. Floris van den Eijnde van de Universiteit Utrecht (http://ucas.wp.hum.uu.nl/aandachtsgebieden/excavations-at-thorikos/), Prof. Dr. Alain De Wulf van de Vakgroep Geografie en Prof. Em. Dr. Robert Laffineur van de Universiteit Luik.

Dit prospectieonderzoek gaat hand in hand met een geofysisch onderzoek op geselecteerde plaatsen in het surveygebied, uitgevoerd door Dr. Lieven Verdonck (interne link) en Maarten Praet MA. Hierdoor is op de oostelijke helling al een uitgebreide zone met architectonische constructies aan het licht gekomen, die in de komende jaren verder onderzocht zal worden. Aanvullend remote sensing onderzoek wordt door Dr. Cornelis Stal uitgevoerd met behulp van een drone. Doel hiervan is een accuraat digitaal hoogtemodel te creëren van de Velatouriheuvel.

Ter controle van de voorlopige onderzoeksgegevens uit de intensieve survey en de geofysische prospectie werden in 2013 en 2014 ook op een drietal plaatsen sondages aangelegd, op de oostelijke helling, op de Acropolis en in de Westnecropool. De resultaten van deze kleine sondages worden op dit moment voor publicatie voorbereid.

Naast dit nieuwe veldwerk wordt ook intensief gewerkt aan de publicatie van resultaten van het oude veldwerk. Afsluitende publicaties worden voorbereid over het Finaal Neolitische en Vroege Bronstijd aardewerk uit Mijn No. 3 (Dr. Margarita Nazou), het (Proto-)Geometrische aardewerk (Dr. Koen Van Gelder) en de transportamforen (Dr. Patrick Monsieur). In samenwerking met de Griekse Oudheidkundige Dienst en een groot internationaal team van wetenschappers worden ook de opgravingen in het Theater van Thorikos uit de jaren 1963-1977 opnieuw bestudeerd en voor afsluitende publicatie gereed gemaakt.

Herziene siteplattegrond met de opgravingen en ander veldwerk op de Velatouri heuvel (situatie 2010)
Herziene siteplattegrond met de opgravingen en ander veldwerk op de Velatouri heuvel (situatie 2010)

Contact

Prof. Dr. Roald Docter