Vergeten linies WO I in Antwerpen: 'Zimmermann’ (2009-2012)

Publicatie Vergeten Linies

Drie rijk geïllustreerde boekdelen | dienst Erfgoed, provincie Antwerpen

Formaat 24 x 24 cm | linnen hardcover | 280, 212 en 344 pagina’s

  • [Deel 1 & 2] Antwerpse bunkers en loopgraven door de lens van Leutnant Zimmermann (1918)
  • [Deel 3] Militair erfgoed binnen de Antwerpse fortengordels op luchtfoto en lidar

Prijs: pakket met de drie delen: 45 euro | enkel deel 3: 20 euro

Te koop op de vakgroep Archeologie (UFO, Sint-Pietersnieuwstraat 35, 1e verdiep, 9000 Gent), tel 09 331 01 59, of

Onderzoeksproject 'Zimmermann' (2009-2012)

Luchtfoto uit WO I boven Brasschaat
Luchtfoto uit WO I boven Brasschaat

Onderzoek van de Universiteit Gent in het Koninklijk Legermuseum in Brussel bracht in 2007 een veertigtal onbekende luchtfoto’s aan het licht. De foto’s dateren van januari 1918 en zijn van Duitse origine. Ze dragen het opschrift Kaiserliche Fortifikation Antwerpen en werden genomen door de verder onbekende luitenant Zimmermann. Het was snel duidelijk dat de foto’s een schat aan historische informatie bevatten: ze tonen een omvangrijke verdedigingslinie van forten, schansen en loopgraven.

De beelden zijn om verschillende redenen uitzonderlijk. Ze zijn niet genomen boven de frontstreek, zoals de meeste luchtfoto’s uit de Eerste Wereldoorlog, maar boven bezet gebied. Bovendien zijn het de oudst bekende luchtfoto’s van de regio. Afgezien van hun militaire karakter hebben ze dus ook een grote cultuurhistorische en landschappelijke waarde.

Drie logische stappen van onderzoek naar ontsluiting

Ligging van de WO I luchtfoto's rond Antwerpen
Ligging van de WO I luchtfoto's rond Antwerpen
Het provinciebestuur van Antwerpen besloot de foto’s grondig te laten analyseren om er zo veel mogelijk historische informatie uit te recupereren. Dat gebeurde vanaf 2008 in het project ‘Inventarisatie en verwerking van het luchtfotografisch fonds ‘Zimmermann’’. Het bleek te gaan om een reeks foto’s van een deel van de Duitse verdediging langs de Belgisch-Nederlandse grens. Meer dan 530 militaire verdedigingselementen werden geïdentificeerd en gelokaliseerd op een actuele kaart.

Hoeveel van deze militaire infrastructuur uit de Eerste Wereldoorlog is bewaard gebleven? Dat was de vraag die aan de basis lag van het project ‘Zimmermann anno 2010. Inventarisatie en  omgevingsanalyse van bovengronds bewaarde WO I -relicten van de Antwerpen-Turnhoutstellung’. De zoektocht naar en de analyse van de bewaarde

Een bewaarde bunker in het Mastenbos (Kapellen)
Een bewaarde bunker in het Mastenbos (Kapellen)
militaire infrastructuur heeft verrassend veel relicten opgeleverd. In totaal zijn er meer dan 470 teruggevonden. Het gaat voornamelijk om bunkers, maar ook loopgraven, aarden kazematten en borstweringen zijn in grote hoeveelheden aangetroffen. De hoeveelheid, de diversiteit en de goede bewaringstoestand van de militaire elementen zijn uniek voor België en maken van het geheel een uitzonderlijk stuk militair erfgoed. Vooral het goed bewaarde en indrukwekkende Duitse loopgravensysteem uit 1917 is in dit opzicht belangrijk: meer dan 10 kilometer loopgraven zijn uitstekend bewaard gebleven.

In drie specifiek gekozen deelgebieden van de linie werden de mogelijkheden voor ontsluiting uitgediept. Het project ‘Ontsluitingsmogelijkheden van het militaire erfgoed van de Antwerpen-Turnhoutstellung’ leverde heel concrete richtlijnen op voor de aanpak en inrichting van deze terreinen. De infosessies voor lokale betrokkenen konden op massale belangstelling en een ruime weerklank rekenen. Een van de voorstellen werd uiteindelijk effectief uitgewerkt: het loopgravenpad in het Mastenbos (Kapellen). Deze mooie wandeling kon in het eerste jaar sinds de opening in november 2014 al rekenen op meer dan 20.000 bezoekers.

Resultaten: ook voor een groot publiek

De projecten resulteerden in een rijke dataset die zowel voor het beheer van cultureel erfgoed als voor verder wetenschappelijk onderzoek een unieke bron is. De databank met bijhorende geografische informatie is een ideaal werkinstrument voor een proactief erfgoedbeleid met betrekking tot deze bijzondere vorm van zowel bovengronds als ondergronds bewaard erfgoed.

Als sluitpunt van het project besloot het Provinciebestuur Antwerpen (dienst Erfgoed) de resultaten om te zetten naar een tweedelig boek dat het project van begin tot einde uit de doeken doet: "Vergeten Linies. Antwerpse bunkers en loopgraven door de lens van Leutnant Zimmermann (1918)", rijk geïllustreerd en voor een groot publiek.

De Vesting Antwerpen onder de loep: nieuw deel Vergeten Linies (2015-2018)

Tijdens de Eerste Wereldoorlog fotografeerde de Royal Air Force de talrijke Duitse stellingen ten zuiden en westen van Antwerpen. Ongeveer een eeuw later kwamen deze negatieven opnieuw boven water in het Imperial War Museum in Londen. De RAF-foto’s vormen een perfecte aanvulling voor de Zimmermann-foto's van de Duitse stellingen ten noorden van Antwerpen en langs het kanaal Dessel-Schoten

Onderzoekers van de Universiteit Gent gingen in 2015 met de nieuwe RAF-beelden aan de slag. Na de digitale verwerking van de luchtfoto’s, een terreincontrole
én de analyse van zeer gedetailleerde digitale hoogtekaarten op basis van lidargegevens – laserscans vanuit een vliegtuig – bleek dat er nog verbazend veel
resten van dit militaire erfgoed bewaard waren. De volledige verdediging van de Vesting Antwerpen, inclusief het Oost-Vlaamse deel, is zo onderzocht.

In Vergeten linies. Militair erfgoed binnen de Antwerpse fortengordels op luchtfoto en lidar worden alle resultaten van dit onderzoek gelokaliseerd en in detail toegelicht. Het boek biedt niet alleen een verrassend nieuwe kijk op de monumentale forten en schansen. Ook de minder of nog niet bekende resten van bijvoorbeeld Belgische bunkers en loopgraven uit 1914, interbellumstructuren gerelateerd aan de Antitankgracht of volledige loopgravenstelsels uit de Tweede Wereldoorlog komen hier aan bod. De rijkelijk geïllustreerde reeks Vergeten linies bundelt alle resultaten van dit nieuwe en verrassende onderzoek en zal iedere erfgoedliefhebber aanspreken.

Drie delen Vergeten linies

Contact

Dr. Wouter Gheyle

Dr. Birger Stichelbaut

Prof. dr. Jean Bourgeois