WO I-erfgoed in Antwerpen en 'Zimmermann’ (2009-2012)

Een 40-tal WO I-luchtfoto's boven de provincie Antwerpen zorgde voor de herontdekking van een Duitse verdedigingslinie

Luchtfoto uit WO I boven Brasschaat
Luchtfoto uit WO I boven Brasschaat
Onderzoek van de Universiteit Gent in het Koninklijk Legermuseum in Brussel bracht in 2007 een veertigtal onbekende luchtfoto’s aan het licht. De foto’s dateren van januari 1918 en zijn van Duitse origine. Ze dragen het opschrift Kaiserliche Fortifikation Antwerpen en werden genomen door de verder onbekende luitenant Zimmermann. Het was snel duidelijk dat de foto’s een schat aan historische informatie bevatten: ze tonen een omvangrijke verdedigingslinie van forten, schansen en loopgraven.

De beelden zijn om verschillende redenen uitzonderlijk. Ze zijn niet genomen boven de frontstreek, zoals de meeste luchtfoto’s uit de Eerste Wereldoorlog, maar boven bezet gebied. Bovendien zijn het de oudst bekende luchtfoto’s van de regio. Afgezien van hun militaire karakter hebben ze dus ook een grote cultuurhistorische en landschappelijke waarde.

Drie logische stappen van onderzoek naar ontsluiting

Ligging van de WO I luchtfoto's rond Antwerpen
Ligging van de WO I luchtfoto's rond Antwerpen
Het provinciebestuur van Antwerpen besloot de foto’s grondig te laten analyseren om er zo veel mogelijk historische informatie uit te recupereren. Dat gebeurde vanaf 2008 in het project ‘Inventarisatie en verwerking van het luchtfotografisch fonds ‘Zimmermann’’. Het bleek te gaan om een reeks foto’s van een deel van de Duitse verdediging langs de Belgisch-Nederlandse grens. Meer dan 530 militaire verdedigingselementen werden geïdentificeerd en gelokaliseerd op een actuele kaart.

Hoeveel van deze militaire infrastructuur uit de Eerste Wereldoorlog is bewaard gebleven? Dat was de vraag die aan de basis lag van het project ‘Zimmermann anno 2010. Inventarisatie en  omgevingsanalyse van bovengronds bewaarde WO I -relicten van de Antwerpen-Turnhoutstellung’. De zoektocht naar en de analyse van de bewaarde

Een bewaarde bunker in het Mastenbos (Kapellen)
Een bewaarde bunker in het Mastenbos (Kapellen)
militaire infrastructuur heeft verrassend veel relicten opgeleverd. In totaal zijn er meer dan 470 teruggevonden. Het gaat voornamelijk om bunkers, maar ook loopgraven, aarden kazematten en borstweringen zijn in grote hoeveelheden aangetroffen. De hoeveelheid, de diversiteit en de goede bewaringstoestand van de militaire elementen zijn uniek voor België en maken van het geheel een uitzonderlijk stuk militair erfgoed. Vooral het goed bewaarde en indrukwekkende Duitse loopgravensysteem uit 1917 is in dit opzicht belangrijk: meer dan 10 kilometer loopgraven zijn uitstekend bewaard gebleven.

In drie specifiek gekozen deelgebieden van de linie werden de mogelijkheden voor ontsluiting uitgediept. Het project ‘Ontsluitingsmogelijkheden van het militaire erfgoed van de Antwerpen-Turnhoutstellung’ leverde heel concrete richtlijnen op voor de aanpak en inrichting van deze terreinen. De infosessies voor lokale betrokkenen konden op massale belangstelling en een ruime weerklank rekenen. Een van de voorstellen werd uiteindelijk effectief uitgewerkt: het loopgravenpad in het Mastenbos (Kapellen). Deze mooie wandeling kon in het eerste jaar sinds de opening in november 2014 al rekenen op meer dan 20.000 bezoekers.

Resultaten: ook voor een groot publiek

Publicatie Vergeten Linies
Publicatie Vergeten Linies
De projecten resulteerden in een rijke dataset die zowel voor het beheer van cultureel erfgoed als voor verder wetenschappelijk onderzoek een unieke bron is. De databank met bijhorende geografische informatie is een ideaal werkinstrument voor een proactief erfgoedbeleid met betrekking tot deze bijzondere vorm van zowel bovengronds als ondergronds bewaard erfgoed.

Als sluitpunt van het project besloot het Provinciebestuur Antwerpen (dienst Erfgoed) de resultaten om te zetten naar een toegankelijke maar omvangrijke publicatie: dit werd "Vergeten Linies. Antwerpse bunkers en loopgraven door de lens van Leutnant Zimmermann (1918)", een tweedelig boek dat het project van begin tot einde uit de doeken doet.

Ook ten zuiden van Antwerpen en ten westen van de Schelde (Oost-Vlaanderen) loopt de verdedigingslinie rond Antwerpen nog verder. Ook daar zijn zeker nog perspectieven voor verder onderzoek; de inventarisatie van bovengrondse relicten ten zuiden van Antwerpen werd reeds uitgevoerd.

Contact

Dr. Wouter Gheyle

Dr. Birger Stichelbaut

Prof. dr. Jean Bourgeois