Groot draagvlak psychiaters voor euthanasie bij psychisch lijden

(11-08-2020) Driekwart van de psychiaters wil euthanasie behouden als wettelijke levenseindeoptie voor patiënten die lijden aan een ernstige psychiatrische aandoening. De bereidheid om actief met deze euthanasieverzoeken aan de slag te gaan, is minder.

In België kunnen patiënten die lijden aan een psychiatrische aandoening onder bepaalde omstandigheden hun leven beëindigen via euthanasie. Desalniettemin weerklinkt de laatste jaren een steeds luidere oproep om de huidige euthanasiewet terug te schroeven of te verstrengen. Nederlands onderzoek wees uit dat psychiaters een eerder terughoudende houding aannemen en zelden euthanasieverzoeken van deze patiëntengroep honoreren. Maar hoe staan psychiaters in Vlaanderen tegenover de Belgische euthanasiewet en -praktijk bij deze patiëntengroep? In welke mate zijn ze bereid om een concrete, actieve rol in dergelijke euthanasieprocedures te vervullen? En zo ja, welke rol? En in welke mate werden ze tijdens hun loopbaan geconfronteerd met zulke euthanasieverzoeken en -procedures?

Onderzoekers van de End-of-life Care Research Group (VUB-UGent) polsten bij 184 psychiaters naar antwoorden op deze pertinente vragen. Tussen november 2018 en april 2019 lanceerden ze een bevraging bij alle psychiaters die aangesloten zijn bij de Vlaamse Vereniging voor Psychiatrie (die 80-90% van alle psychiaters in Vlaanderen vertegenwoordigt). Het is voor het eerst dat een dergelijke, omvangrijke bevraging werd gelanceerd in Vlaanderen. De resultaten van deze bevraging werden recent in BMC Psychiatry gepubliceerd.

Uit die resultaten blijkt dat driekwart van de psychiaters zich schaart achter de wettelijke mogelijkheid van euthanasie voor patiënten die ondraaglijk lijden aan een medisch uitzichtloze psychiatrische aandoening. De overgrote meerderheid van psychiaters is ervan overtuigd dat het lijden van deze patiënten ondraaglijk (95%) en medisch uitzichtloos (84%) kan zijn.

Een minderheid van de psychiaters was bereid om de uitklaring van een uitdrukkelijk euthanasieverzoek op zich te nemen (39%) of hiertoe formeel advies te verstrekken (30%). Nog minder psychiaters zagen een rol als uitvoerend arts voor zich weggelegd (< 10%). Wel zou de meerderheid een psychiatrische patiënt met dergelijk verzoek doorverwijzen naar een collega voor de verdere uitklaring van het euthanasieverzoek.

Ook bleek dat tachtig procent van de bevraagde psychiaters reeds geconfronteerd is geweest met een uitdrukkelijk euthanasieverzoek van een volwassen psychiatrische patiënt. 73% heeft zelfs een actieve rol vervuld tijdens een euthanasieprocedure, al bleef deze rol eerder beperkt tot het doorverwijzen van de eigen patiënt naar een collega-arts/psychiater voor de verdere uitklaring van diens euthanasieverzoek. Een minderheid nam zelf de uitklaring van het euthanasieverzoek op of verleende formeel advies Slechts 4.5% van de bevraagde psychiaters was betrokken bij de uitvoering van de euthanasie.

"Dit onderzoek toont aan dat euthanasie bij psychisch lijden geen randfenomeen is", aldus onderzoekster Monica Verhofstadt. "Zelfs al zouden alle psychiaters die de vragenlijst niet ingevuld hebben nooit geconfronteerd zijn geweest met zulke euthanasieverzoeken, dan nog zou ruim een kwart van de psychiaters er minstens 1 keer mee in aanraking gekomen zijn én zelfs bereid zijn om met euthanasieverzoeken van deze patiënten aan de slag te gaan."

Ondanks het brede draagvlak voor euthanasie en de grote intrinsieke bereidheid om met euthanasieverzoeken van deze patiëntengroep aan de slag te gaan, zijn psychiaters erg terughoudend om een formele rol als uitklarend, adviserend of uitvoerend arts op zich te nemen. De helft van de psychiaters acht een concrete betrokkenheid bij een dergelijke euthanasieprocedure ook moeilijk verenigbaar met de therapeutische hulpverleningsrelatie.

Meer onderzoeksresultaten vind je in dit document

Achtergrondinfo: over de Belgische euthanasiewet

De Belgische euthanasiewet dateert van 2002 en omschrijft euthanasie als 'actieve levensbeëindiging, verricht door een arts, op een handelings- en wilsbekwame meerderjarige persoon, op diens vrijwillige en herhaalde vraag, in geval van een medisch uitzichtloze situatie van aanhoudend en ondraaglijk psychisch en/of fysiek lijden dat niet gelenigd kan worden en het gevolg is van een ernstige en ongeneeslijke, door ongeval of ziekte veroorzaakte aandoening.'

Sinds 2014 kunnen ook minderjarige personen in België om euthanasie verzoeken, maar enkel op basis van ondraaglijk fysiek lijden en onder nog meer strikte voorwaarden.

Een niet-terminale volwassen patiënt die een euthanasiewens heeft, moet die schriftelijk kenbaar maken. Daarnaast moet deze patiënt minstens 2 formele adviezen inwinnen bij 2 artsen, onder wie minstens 1 specialist. Dat kan een psychiater zijn of een arts die gespecialiseerd is in de pathologie waaraan de patiënt lijdt. De aard van deze adviezen (positief of negatief) is niet bindend.

Volgens de adviestekst van de Vlaamse Vereniging voor Psychiatrie alsook volgens de Deontologische Code van de Orde der Artsen moet een EPA-patiënt (een patiënt die met een Ernstige Psychiatrische Aandoening) niet alleen minstens 3 artsen (2 adviserende en 1 uitvoerende) raadplegen, maar moet 2 van de 3 artsen ook psychiater zijn. Voorts wordt gepleit om (minstens) 2 positieve adviezen in te winnen.

Geen enkele arts kan verplicht worden om op een euthanasieverzoeken in te te gaan. Wel zijn artsen wettelijk verplicht om de patiënt tijdig op de hoogte te brengen van deze weigering en moeten ze, op verzoek van de patiënt of diens vertrouwenspersoon, het medisch dossier overdragen aan de collega-arts die de uitklaring van het euthanasieverzoek verder opneemt.
Elke euthanasie moet ook gemeld worden bij de Federale Controle en Evaluatie Commissie Euthanasie (FCECE). Het aantal patiënten dat via euthanasie overlijdt, neemt jaarlijks toe. Ook het aantal patiënten dat omwille van een psychiatrische aandoening via euthanasie overlijdt, nam jaarlijks toe tot het cijfer in 2015 stagneerde en vanaf 2016 zelfs een lichte daling kende. Volgens de meeste recente cijfers stierven in 2017 26 psychiatrische patiënten via euthanasie (1.1% van het totale aantal overlijdens via euthanasie).

Over de auteurs

Monica Verhofstadt, dra, junior researcher End-of-Life Care Research Group (VUB-UGent)
Kurt Audenaert, MD-PhD, professor, psychiater en senior researcher (UGent)
Kris Van den Broeck, PhD, directeur Vlaamse vereniging voor Psychiatrie , professor en senior researcher (Universiteit Antwerpen)
Luc Deliens, PhD, professor en directeur End-of-Life Care Research Group (VUB-UGent)
Freddy Mortier, PhD, professor Bioethics Institute Gent en End-of-Life Care Research Group (VUB-UGent)
Koen Pardon, PhD, senior researcher End-of-Life Care Research Group (VUB-UGent)
Koen Titeca, MD-PhD, psychiater AZ Groeninge en Ulteam
Dirk De Bacquer, PhD, professor Volksgezondheid en Eerstelijnszorg (UGent)
Kenneth Chambaere, PhD, senior researcher End-of-Life Care Research Group (VUB-UGent)

Meer info

Link naar de artikels in BMC Psychiatry:
- artikel over de attitudes en eventuele bereidheid om actief met euthanasieverzoeken aan de slag te gaan
- artikel over concrete ervaringen

Koen Titeca
koen.titeca@azgroeninge.be
M 0475 96 08 32