UGent'ers en Van Eyck: archeometrie

(09-02-2020) 2020 staat in Gent in het teken van Van Eyck en het Lam Gods. Wist je dat er ook heel wat UGent’ers betrokken zijn bij dit feestjaar? We zetten er enkele in de kijker. Deze week: Peter Vandenabeele.

2020 staat in Gent in het teken van Van Eyck en het Lam Gods. Een van de hoogtepunten is ongetwijfeld de terugkeer van het gerestaureerde schilderij naar de Sint-Baafskathedraal. Aan de schitterende restauratie ging jaren van onderzoek vooraf. Ook heel wat UGent’ers droegen bij aan nieuwe inzichten over het Lam Gods. Dat kon je de voorbije weken al ontdekken. Vandaag het laatste deel: archeometrie met professor Peter Vandenabeele. “Het was fantastisch om van zo dichtbij die verflagen te bestuderen. Een vogeltje bleek, als je er met je neus op zat, niet meer dan een puntje verf. Ontzettend knap.”

Wat is de link tussen jouw vakgebied en het onderzoek naar het Lam Gods?

Peter Vandenabeele: "Mijn vakgebied is een speciaal geval. Ik ben prof bij Archeologie voor het onderzoeksdomein archeometrie, tegelijk ben ik geassocieerd aan de vakgroep Chemie. Archeometrie past natuurwetenschappelijke (chemische) technieken toe in de humane wetenschappen, bijvoorbeeld voor de datering van archeologische objecten. Mijn specialiteit is de chemische analyse van pigmenten. Daar gebruiken we een aantal technieken voor, zoals Ramanspectroscopie. Die kijkt naar de moleculen die aanwezig zijn in de verflagen. Daarnaast gebruiken we x-straalfluorescentie, een techniek die de atomen bestudeert. Beide technieken pasten we toe op de chemische analyse van pigmenten in het Lam Gods.”

Tot welke inzichten heeft je onderzoek geleid?

Peter Vandenabeele: “De pigmentanalyses op de buitenpanelen toonden voor het eerst in de geschiedenis aan met welke materialen er overschilderd was. We hebben wel moeite gehad om de restaurateurs daarvan te overtuigen. Zij kijken immers vanuit hun eigen vakgebied naar het werk en zijn anders getraind om te interpreteren wat ze zien. Onze resultaten waren wel de aanleiding om de collega's van Antwerpen erbij te halen die de buitenpanelen scanden. De scanbeelden van de overschilderingen bevestigden onze bevindingen.

Met x-straalfluorescentie hebben we dan weer ontdekt dat er zilver in de lijsten zit. We wisten al dat het originele lijsten zijn door het kwatrijn dat erop staat, maar we wisten niet hoe die er oorspronkelijk uitzagen. Het zilver in de originele lijsten was niet te zien omdat er te veel vernis en andere overschilderingen op zaten. Nu weten we dat de lijsten oorspronkelijk verguld waren met een heel dun laagje zilverfolie.

We hebben verder nog de verschillende pigmenten in de verflagen geïdentificeerd. Dat leidde ook tot verrassende resultaten. Want de literatuur zegt altijd dat er in de middeleeuwen maar twee groene pigmenten werden gebruikt: malachiet en verdigris. Onze analyses toonden aan dat er veel meer verschillende soorten groene pigmenten zijn gebruikt. Van Eyck gebruikte ook mengsels - bijvoorbeeld op de sibylle rechts op de buitenpanelen -  die niet vaak vermeld worden in de literatuur. Werden er andere processen gebruikt om die te maken, kende men toen toch meer soorten pigmenten? Allemaal vragen die nog onderzocht moeten worden.

We hebben ook onze 3D-microscoop gebruikt om de verflagen heel nauwkeurig digitaal te bestuderen. Met metingen van de diktes van de lagen en de barstjes. Die microscoop hebben de restaurateurs zelf veel gebruikt om van nabij de panelen te bestuderen.”

Welke UGent’ers werkten mee aan dit onderzoek?

Peter Vandenabeele: “Naast de doctorandi, werkte ik binnen de vakgroep Chemie samen met de onderzoeksgroep van professor Laszlo Vincze, gespecialiseerd in x-straalfluorescentie. Verder nog met professor Luc Moens (Raman onderzoeksgroep), met Maximiliaan Martens (Kunstwetenschappen) en met Hélène Dubois (hoofd restauratieteam). De interdisciplinaire aanpak was heel interessant. Iedereen kijkt vanuit een andere invalshoek naar het Lam Gods, elk met verschillende interpretaties. Die perspectieven naast elkaar leggen en vergelijken leverde veel boeiende discussies op.”

Vorige 'UGent'er en Van Eyck'-artikels gemist?

Heb je de vorige artikels gemist? Geen probleem!

TIP!
Julie Van Bogaert (vakgroep Geschiedenis), maakster van de UGent-geschiedenispodcast Geheugenissen, heeft een episode gewijd aan Van Eyck, in gesprek met UGent-professoren (en curatoren) Jan Dumolyn en Maximiliaan Martens. De aflevering “Het genie Van Eyck: de code gekraakt” is een van de beste stukken die er te vinden zijn in het Nederlands
 
Lees meer artikels over: