UGent'ers en Van Eyck: filosofie, ethiek en religie

(19-01-2020) 2020 staat in Gent in het teken van Van Eyck en het Lam Gods. Wist je dat er ook heel wat UGent’ers betrokken zijn bij dit feestjaar? De komende weken zetten we enkelen onder hen in de kijker. Deze week: Danny Praet.

2020 staat in Gent in het teken van Van Eyck en het Lam Gods. Een van de hoogtepunten is ongetwijfeld de terugkeer van het gerestaureerde schilderij naar de Sint-Baafskathedraal. Aan de schitterende restauratie gingen jaren van onderzoek vooraf.

Ook heel wat UGent’ers droegen bij aan nieuwe inzichten over het Lam Gods. De komende vier weken geven we een inkijk in deze inzichten via vier vakgebieden.

Vandaag: filosofie, ethiek en religie. Professor Danny Praet (vakgroep Wijsbegeerte en Moraalwetenschap) vertelt over zijn ‘aha-moment’ toen hij de 7 deugden in het Lam Gods ontdekte.

Wat is de link tussen jouw vakgebied en het onderzoek naar het Lam Gods? 

“Ik heb een dubbel vakgebied: antieke en middeleeuwse wijsbegeerte en de geschiedenis van het christendom. Ik onderzocht welke aspecten uit de antieke en middeleeuwse wijsbegeerte en ethiek te ontdekken zijn in het werk. Heel wat zo bleek. En uiteraard is het Lam Gods een religieus werk, afgewerkt in 1432. Dus het vertelt ook heel veel over de invloed van de Bijbel en van de middeleeuwse theologie en filosofie in die periode.”

Tot welke inzichten heeft je onderzoek geleid?

“Mijn aha-moment kwam tijdens een les over de antieke deugden. Plots besefte ik dat deze vier deugden ook verbeeld worden op het Lam Gods. Die aha-erlebnis leidde uiteindelijk tot mijn interpretatie dat Van Eyck de 7 deugden afbeeldde in het retabel. Mijn onderzoek en dat van collega’s wordt toegelicht in het recent verschenen boek ‘Het Lam Gods, Van Eyck. Kunst, geschiedenis, wetenschap en religie’. Een interdisciplinair boek over een interdisciplinair meesterwerk.”

“De vier antieke deugden worden volgens mij gesymboliseerd door de groepen op de vier zijpanelen van het onderste register. Op de originele kaders gaf Van Eyck de panelen namen, die verwijzen naar deugden die teruggaan tot Plato. Zoals ‘rechtvaardigheid’ bij het paneel van de ‘Rechtvaardige Rechters’, ‘fortis’ of dapperheid bij de soldaten van Christus. De panelen rechts tonen de kluizenaars, die staan voor zelfbeheersing, en de pelgrims staan symbool voor wijsheid.” 

“Deze antieke deugden worden aangevuld door de drie christelijke deugden geloof, hoop en liefde. De figurengroepen op het centrale paneel met het Lam Gods staan symbool voor deze deugden. De groep rechts met de 12 apostelen en de vertegenwoordigers van de Kerk staat voor ‘geloof’, de groep links met figuren uit de Oudheid uit verschillende culturen - te zien aan de vele hoofddeksels - en de joodse figuren staan voor ‘hoop’, omdat zij elk op hun manier de komst van een Messias zouden hebben voorspeld. De groep mannen bovenaan links en de groep vrouwen rechts beelden de martelaren uit, zij die uit liefde voor God zijn gestorven.”

“Het gaat om allegorische groepen die tonen door welke deugden men het eeuwige leven kan bereiken, het gaat niet om een ‘realistische’ afbeelding van het einde der tijden. Dat blijkt ook hieruit: er staan veel minder vrouwen dan mannen op het Lam Gods. Vroegere interpretaties dachten wel eens dat de onderste panelen met het Lam Gods de scène na de opstanding tonen. Maar als we hier in het hemelse Jeruzalem zijn: waar zijn de vrouwen dan? Het werk is vaak door priesters bestudeerd: hebben zij zich nooit die vraag gesteld (lacht)?”

Welke UGent’ers werkten mee aan dit onderzoek?

“Mijn onderzoek deed ik zelf, aan het boek werkten we met 15 collega’s uit verschillende disciplines. Onze benadering is interdisciplinair omdat het werk zelf ook interdisciplinair is. Het is onmogelijk om de rijkdom van het werk door één auteur te laten vertellen. Het Lam Gods laat zich lezen op verschillende niveaus. Word je als bezoeker in de eerste plaats omver geblazen door de superieure technische en esthetische uitvoering, dan is er ook nog de betekenis als religieus werk met al die verschillende invloeden die getuigen van een humanistisch christendom. En er valt nog zoveel meer te ontdekken. Hoe meer ik erover lees en leer wat collega’s ontdekten, hoe meer vragen ik beantwoord wil zien.”

Nieuwsgierig geworden naar het heidense verhaal van het Lam Gods? Dat en zo veel meer kan je ontdekken in het boek ‘Het Lam Gods, Van Eyck. Kunst, geschiedenis, wetenschap en religie’, een uitgifte van Uitgeverij Hannibal. Verschenen in 3 talen en verkrijgbaar in het Gentse Museum voor Schone Kunsten en in de betere boekhandel.

Volgende week: UGent'ers en Van Eyck: Kunstgeschiedenis

Lees meer artikels over: