UGent'ers en Van Eyck: ingenieurswetenschappen

(02-02-2020) 2020 staat in Gent in het teken van Van Eyck en het Lam Gods. Wist je dat er ook heel wat UGent’ers betrokken zijn bij dit feestjaar? We zetten er enkele in de kijker. Deze week: Aleksandra Pizurica en Arnold Janssens.

2020 staat in Gent in het teken van Van Eyck en het Lam Gods. Een van de hoogtepunten is ongetwijfeld de terugkeer van het gerestaureerde schilderij naar de Sint-Baafskathedraal. Aan de schitterende restauratie ging jaren van onderzoek vooraf. Ook heel wat UGent’ers droegen bij aan nieuwe inzichten over het Lam Gods. Dat heb je de voorbije weken al kunnen ontdekken. Vandaag deel 3: ingenieurswetenschappen.

Professor Aleksandra Pizurica (vakgroep Telecommunicatie en Informatieverwerking, Group for Artificial Intelligence en Sparse Modelling - GAIM ) zette AI in om bloot te leggen wat tot nu toe verborgen was. Om er mee voor te zorgen dat er überhaupt nog een werk te restaureren viel, onderzocht professor Arnold Janssens (vakgroep Architectuur en Stedenbouw) hoe het binnenklimaat in de Sint-Baafskathedraal beter kan. 

Wat is de link tussen jouw vakgebied en het onderzoek naar het Lam Gods? 

Aleksandra Pizurica: “Al sinds 2010 gebruikt onze onderzoeksgroep digitale beeldverwerking en machine learning - onze expertise bij GAIM - kunsthistorische vragen te beantwoorden en de (voorbereidingen op de) restauratie te ondersteunen. We hebben onze technologieën ingezet op twee domeinen: analyse van de schilderstijl van Jan Van Eyck en ondersteuning van de restauratie en conservatie via barstdetectie, het nauwkeurig in kaart brengen van lacunes en virtuele restauratie. We verrichtten pionierswerk op beide domeinen.”

Arnold Janssens: “Een van onze onderzoekslijnen gaat over hoe je het museale binnenklimaat kan verbeteren om kunstwerken te beschermen, en over de ontwikkeling van numerieke modellen hierover. Dankzij ons onderzoek vroeg het restauratieteam ons meer dan tien jaar geleden om de klimaatproblemen te analyseren in de Sint-Baafskathedraal en te bekijken hoe die moesten worden opgelost. Het ging onder andere om scheuren en verweerde verflagen.”

Tot welke inzichten heeft je onderzoek geleid?

Aleksandra Pizurica: “Door de analyse van veelvuldig afgebeelde parels en edelstenen, konden we de ‘signatuur’ in schilderstijl karakteriseren. Zo konden we objectief en kwantitatief verschillen aantonen in de schilderstijl van Jan Van Eyck, zijn kopiisten en die van anderen. De consistentie in de uitvoering (bijvoorbeeld van de plaatsing van lichtpuntjes en van de interactie met de lichtbron) varieerde ook afhankelijk van de plaats van de figuren op de panelen. We veronderstellen dat Jan met veel aandacht de parels op prominente plaatsen uitwerkte, en eventueel aan medewerkers uit zijn atelier de uitvoering van kleinere en minder zichtbare parels toevertrouwde. Dit kon ook wijzen op mogelijke aanpassingen, waarmee we de restauratie ondersteunden.”

“Het tweede deel van ons onderzoek bestudeerde het verfverlies en de barsten in de vernislagen die je niet kunt zien met het blote oog. We slaagden erin inscripties te ontcijferen, die altijd een mysterie waren gebleven. Bijvoorbeeld in het boek op het paneel over de Annunciatie. We ontwikkelden verder nog een tool die verfverlies detecteert. De UGent heeft hier volgens mij een primeur te pakken: wij waren de eersten die geautomatiseerde verfverliesdetectie en barstdetectie ontwikkelden voor de restauratie van een schilderij. Van die modellen maken we nu gebruiksvriendelijke tools waarmee de restaurateurs zelf aan de slag kunnen.”

Arnold Janssens: “Na onze analyse van het binnenklimaat gaven we advies over de meest dringende maatregelen. Door het feit dat de ruimte niet verwarmd werd, liep de relatieve vochtigheid in de winter hoog op met risico's op biologische schade. De klimaatschommelingen waren dan weer vooral het gevolg van de ligging van de kapel vlak bij de ingang van de kathedraal, waar de deuren permanent open stonden. Het levert risico's op voor vervorming van de panelen en breuken van de verflagen.”

“We adviseerden daarom de installatie van verwarming en van een sas aan de ingang van de kathedraal. Beide adviezen heeft de kerkfabriek gevolgd. In het schrijn kwam er een lokale bevochtiger om de extreem droge condities te bewaken. Ook het hoge aantal bezoekers dat tegelijk naar binnen mocht, leidde tot risicovolle kortetermijnschommelingen: natte jassen, ademhaling, lichaamswarmte, ... We stelden voor om een bezoekersbeheer in te voeren met kleinere groepen. Maar dat is nooit doorgevoerd.”

“Na deze maatregelen deden we nieuwe metingen. Dat leidde tot nieuwe initiatieven zoals een opleiding voor de zaalwachters en de installatie van een permanent monitoringsysteem.”

Welke UGent’ers werkten mee aan dit onderzoek?

Aleksandra Piz̃urica: “Onze onderzoeksgroep heeft het nauwst samengewerkt met UGent’ers professor Maximiliaan Martens, professor-emeritus Mark De Mey en met doctoraatsstudent Hélène Dubois die de restauratie coördineerde. Verschillende doctoraatsstudenten uit onze groep werkten mee: postdoc Ljiljana Platisa (nu postdoc en business developer, i-Know consortium), Tijana Ruzic (nu bij Televic), Laurens Meeus, Roman Sizyakin en Shaoguang Huang.”

Arnold Janssens: “Vooral doctoraatsstudenten Lien De Backer en Marijke Steeman - die nu docent is in de vakgroep - en professor Michel De Paepe (vakgroep Elektromechanica, Systeem- en Metaalengineering). Hij was samen met mij promotor van de verschillende onderzoeksprojecten rond museaal binnenklimaat.” 

Nu het Lam Gods is teruggekeerd naar de Sint-Baafskathedraal kan je zelf op ontdekking gaan. Hoeveel parels tel jij in het werk? Kan je met het blote oog de inscripties ontcijferen? Drummen er niet te veel bezoekers tegelijk rond het Lam Gods? En oh ja, neem vooral je tijd om te genieten van dit meesterwerk! Vergeet wel je warme jas niet aan te trekken, want het Lam heeft het niet graag te warm.
Volgende week in de reeks 'UGent'ers en het Lam Gods': archeologie, meer specifiek: archeometrie