Studie: Coronacrisis treft freelancejournalisten hardst

(18-05-2020) Center for Journalism Studies voerde een onderzoek, in samenwerking met de VVJ, naar de gevolgen van de coronacrisis op journalisten.

De coronacrisis brengt de journalistieke sector zware klappen toe. Vooral freelancers zijn getroffen. Twee op de drie freelancers kregen in maart minder opdrachten, voor april steeg dit aandeel nog verder tot drie op de vier. Door die daling in het aantal opdrachten krijgen freelancers het ook financieel steeds moeilijker, en neemt de onzekerheid over hun professionele toekomst toe. Dat blijkt uit cijfers van een bevraging door onderzoeksgroep CJS (UGent) bij 628 Vlaamse journalisten. De crisis heeft de werking van redacties helemaal omgegooid. Zoals in bijna elke sector zijn de werkomstandigheden drastisch veranderd, zeker voor journalisten in loondienst. Maar ook inhoudelijk zijn er sterke veranderingen. Zo zeggen zeven op de tien journalisten nu verslag uit te brengen over corona. Journalisten ondervinden ook problemen bij de nieuwsgaring, met een kwart die aangeven dat hen al de toegang tot bronnen geweigerd werd. Deze trends tonen aan dat de coronacrisis journalisten voor grote uitdagingen stelt, en dat in een sector die de voorbije jaren al steeds meer onder druk kwam te staan door besparingen en veranderende werkomstandigheden.

Resultaten

Freelancers zwaar getroffen

De resultaten van het onderzoek tonen duidelijk aan dat journalisten die werken op freelancebasis erg zwaar getroffen worden. Twee op de drie freelancers maken zich zorgen om hun werkzekerheid, en drie op de vier vrezen de financiële gevolgen van deze situatie. “Gezien de enorme maatschappelijke impact en omvang van deze crisis, zien we dat een erg groot deel van de berichtgeving handelt over het virus en de gevolgen ervan”, licht professor Karin Raeymaeckers (UGent) toe. “Redacties schakelen daar vooral de journalisten in loondienst voor in. Voor de overige topics, waar de specifieke expertise van freelancers gewenst is, is de ruimte steeds schaarser geworden. Dat leidde tot een sterke vermindering in aantal opdrachten, waardoor ook het inkomen van dit segment zwaar onder druk komt te staan.

Freelancers verliezen opdrachten in alle journalistieke sectoren. Opvallend is dat ook binnen de openbare omroep het aantal freelancers sterk gedaald is. “Binnen de journalistiek zijn freelancers altijd een ietwat aparte groep geweest met een zeer diverse samenstelling”, zegt onderzoeker Bart Vanhaelewyn (UGent). “Ze moeten voortdurend op zoek naar opdrachten, en dit meestal bij diverse werkgevers. Ze zijn dus meer dan anderen afhankelijk van de financiële conjunctuur in medialand. Ook de openbare omroep werkt deels met journalisten die een freelancestatuut hebben. Het is opmerkelijk dat onze cijfers aantonen dat ook binnen deze sector, die minder afhankelijk is van reclame-inkomsten, de terugval voor freelancers minstens even groot is.”

Aanpassingsproblemen bij journalisten in loondienst

Journalisten in loondienst mogen dan minder de financiële gevolgen voelen van deze crisis, het blijkt wel dat zij zich sterker hebben moeten aanpassen in deze crisis. “Niet alleen moet ruim acht op de tien journalisten in loondienst hun expertisedomein verruimen met verslaggeving rond het coronavirus, ook de manier waarop ze tewerk moeten gaan is drastisch gewijzigd”, legt Vanhaelewyn uit. “Plots kunnen ze niet meer terecht op hun vertrouwde redactie. Dat betekent dat het overleg tussen de verschillende redactieleden ook moeizamer verloopt. Op korte tijd moeten de journalisten heel wat nieuwe technische tools gebruiken, wat in sommige gevallen voor problemen en frustraties kan zorgen. Ook het online afnemen van interviews verloopt niet altijd zonder problemen, waardoor een opvallend grote groep aangeeft minder gebruik te maken van eigen interviews dan voordien. Waar ze op de redactievloer voor dergelijke problemen konden terugvallen op de IT-dienst, zijn ze nu meer op zichzelf aangewezen om de problemen op te lossen. Freelancers daarentegen zijn steeds al gewoon geweest om los van de redactie te werken, en zijn als groep beschouwd digitaal meer zelfredzaam.”

Drempels bij nieuwsgaring

Ook bij het garen van informatie liet de crisis zich voelen door verminderde toegang. “De vertrouwde persconferenties zijn stevig teruggeschroefd”, geeft professor Raeymaeckers aan. “En sommige  persconferenties kennen een sterk gelimiteerde toegang.

Ook toegang tot gebouwen en bronnen werden minder toegankelijk. Een kwart van de journalisten kreeg al te maken met een weigering om een gebouw te betreden. Ook de toegang tot personen is minder gewaarborgd, leren we uit reacties van journalisten. Eén op de vijf journalisten kreeg al te maken personen die een gesprek weigeren op basis van de geldende maatregelen. Ruim een derde van de journalisten geeft aan momenteel minder zelf interviews te kunnen afnemen. Ook dit is een belangrijk gegeven. Om burgers voldoende te informeren over de situatie, is het immers onontbeerlijk dat journalisten hun rol als kritische waakhond kunnen blijven vervullen. 

Over de studie

Dit rapport is een initiatief van CJS, een onderzoeksgroep rond journalistiek aan de UGent, in samenwerking met de VVJ. De enquête werd afgenomen van 8 tot 19 april 2020. Alle Vlaamse beroepsjournalisten en journalisten van beroep werden uitgenodigd om deel te nemen. 628 journalisten vulden de vragenlijst in, een responsgraad van 20%. 67,4% mannen en 32,6% vrouwen hebben deelgenomen aan de studie. Met dit onderzoek proberen we inzicht te krijgen in de invloed van de coronacrisis op de werkomstandigheden van de Vlaamse journalisten.

Meer weten?