Lennart Soberon verdedigde zijn doctoraat over vijanden in de Amerikaanse filmindustrie

(20-03-2020) Op 3 maart 2020 verdedigde Lennart Soberon van onderzoeksgroep CIMS succesvol zijn doctoraat. Wij vroegen hem om zijn doctoraat kort samen te vatten.

Vijanden in de Amerikaanse filmindustrie

Vijanden vormen een belangrijke bestandsdeel van hoe we de wereld begrijpen en spelen vaak een essentiële rol binnen de verhalen die we vertellen. Elke held heeft ten slotte een schurk nodig om te bevechten alvorens het verhaal tot een (goed) einde kan komen. Ook in de globaal populaire Hollywoodcinema zijn vijanden niet weg te denken.

 

De Amerikaanse filmindustrie specialiseert zich namelijk al vele jaren in het verbeelden van vijandige ‘anderen’ die de veiligheid van de natie bedreigen. Filmmakers gebruiken vijanden voor een veelvoud aan functies, zoals het opbouwen van spanning, opwekken van spektakel en het construeren van betekenisgeving. In welke mate geweld als legitiem ervaren wordt, heeft bijvoorbeeld veel te maken met onze houding t.a.v. held- en vijandpersonages.

 

Vijanden in actiefilms

Hoewel een studie naar vijandvorming zich op vele soorten films kan richten, beschouw ik de actiefilm als een bijzonder relevante arena voor het onderzoeken van hoe vijandsbeelden geconstrueerd en gecommuniceerd worden. Actiefilms staan immers bekend voor het opvoeren van een assortiment kleurrijke schurken die op spectaculaire wijze door de held worden geëlimineerd.

 

Om dit geweldvol spektakel tot een genietbare kijkervaring te transformeren, proberen filmmakers de kijker ervan te overtuigen dat dit geweld legitiem is. Op die manier gelden de levens van de gerepresenteerde vijanden als ‘onrouwbaar’. Dit gebeurt door een reeks filmtechnische en ideologische ingrepen die negatieve connotaties en antipathieke emoties tot filmpersonages willen opwekken bij de kijker. Deze verhandeling begrijpt vijandvorming daarom als een reeks strategieën die het empathisch engagement van de filmkijker tempert en deze laat houden van het haten.

 

Inhoudsanalyse: welke vijand-identiteiten domineren in het genre en hoe veranderen deze doorheen de tijd?

Mijn onderzoek behandelde vijandvorming op tweeledige wijze. Enerzijds keek ik naar welke vijand-identiteiten domineren in het genre, evenals hoe deze vijandsbeelden veranderen doorheen de tijd. Om dit te doen, voerde ik een kwantitatieve inhoudsanalyse uit van 180 actiefilms over een periode van 36 jaar (1981-2016). Door het coderen van identiteiten, thematieken en vormelijkheden kwam ik te weten dat vijandvorming in het genre zich voornamelijk op een etnisch niveau afspeelt, aangezien de blanke Amerikaanse held zich systematisch tegen een buitenlandse of non-blanke schurk moet verweren.

 

Verder kon ik aantonen dat non-blanke vijandtypes a.d.h.v. gelijkaardige patronen ontwikkelen doorheen de tijd en soms in verhouding staan met geopolitieke gebeurtenissen, zoals bijvoorbeeld de aanslagen van 9/11. De inhoudsanalyse toonde ook aan dat – ironisch genoeg –  een individuele held gemiddeld meer geweld pleegt dan de verzamelde schurkengroep in een film, wat een duidelijke indicatie is van de dubbele standaarden van geweld die binnenin het genre te bemerken zijn.

 

Case studies

Deze inhoudsanalyse werd aangevuld met een reeks case studies die zich elk richten op één aspect van hoe vijandsbeelden gearticuleerd worden. Hier werd vooral onderzocht welke politieke en esthetische ingrepen de empathische relaties tussen de kijker en de vijand helpen ontmoedigen. Filmmakers structureren bijvoorbeeld het verloop van het verhaal a.d.h.v. van momenten van morele verontwaardiging. Tijdens deze momenten handelt de vijand op een gewelddadig transgressieve manier die de kijker met een hoop negatieve gevoelens opzadelt (agressie, angst, frustratie). Deze  gevoelens worden vervolgens ontladen door middel van heroïsche vergeldingsacties t.a.v. de vijand. Zodoende wordt dit geweld als een legitieme en verdiende daad gekaderd. Dit illustreert onder meerdere hoe filmmakers een reeks verhalende, vormelijke en ideologische praktijken inzetten om het geweld dat op de vijand wordt uitgeoefend tot een vermakelijke kijkervaring te maken.

 

Gefeliciteerd, dr. Soberon!