Wetenschappelijk onderzoek bij kinderen verloopt nooit van een leien dakje

(08-07-2020) Hoe verloopt een onderzoek bij kinderen aan onze vakgroep? Onze studenten Journalistiek gingen een dag mee op pad en maakten deze reportage.

Steffi De Jans is onderzoeker bij CEPEC, het Centrum voor Persuasieve Communicatie van de Universiteit Gent. Ze onderzoekt hoe het gesteld is met de reclamewijsheid van kinderen tussen 9 en 12 jaar oud en neemt daarvoor experimenten af op scholen. Toch is het niet evident om een volwassen concept als reclamewijsheid te vertalen op kinderniveau. Laat staan onderzoek te voeren met kinderen in de hoofdrol.

We trokken een dag richting basisschool De Regenboog en volgden daar mee met het onderzoek van Steffi.

Onderzoek met kinderen is niet gemakkelijk


Steffi gaat langs op basisscholen met een valies vol tablets. Aan de hand van een vragenlijst op de tablets wil ze te weten komen of kinderen tussen 9 en 12 jaar reclame kunnen herkennen en onderscheiden van andere boodschappen. Bij aankomst in de klas zet ze de tablets klaar op de lege banken van de kinderen.

Het is een speciaal zicht, zo’n klas vol tablets. De kinderen komen binnen in de klas en kijken vol verwondering naar die tablet op hun bank. “Meester, mogen we hier spelletjes op spelen?”, vraagt een jongen. “Neem eerst maar een boek uit jullie bank, zodat je je in stilte kan bezighouden als je klaar bent”, antwoordt de meester. Een meisje laat per ongeluk de tablet vallen terwijl ze haar boek uithaalt en kijkt onschuldig naar Steffi. Steffi raapt de tablet op en zet die terug op de bank van het meisje.

Als Steffi ziet dat iedereen plaatsgenomen heeft, start ze met de uitleg. Na de uitleg moeten de kinderen gewoon op start klikken en kunnen ze de vragenlijst starten die voor hen werd opgesteld.

“Het is niet evident om wetenschappelijk onderzoek te voeren met jonge kinderen. Ze begrijpen soms de woorden niet of mogen van hun ouders niet meedoen”, vertelt Steffi De Jans.

Meestal zijn er twee onderzoekers aanwezig, want de kinderen hebben wel af en toe wat vragen. De meest voorkomende problemen tijdens zo’n experiment zijn kinderen die een vraag niet begrijpen of een technisch akkefietje. De onderzoekers helpen dan waar nodig.

De tablets staan klaar voor de kinderen

 De tablets worden klaargezet op de banken van de kinderen voor ze aanwezig zijn in de klas

 

Vragenlijst is aangepast aan kinderen

“We proberen ook om de vragenlijst zo visueel mogelijk voor te stellen. De reclames waaraan we de kinderen blootstellen, zijn altijd een foto, filmpje of een Instagramaccount. We maken ook gebruik van smileys die dan hun emoties voorstellen. De kinderen kunnen een blij gezichtje aanduiden als ze ergens mee akkoord gaan, of een droevige smiley als ze het niet eens zijn met een stelling”, zegt Steffi De Jans.

Verder is het volgens Steffi belangrijk dat het woord ‘reclamewijsheid’ nooit aan bod komt tijdens het experiment. “Kinderen weten daardoor niet we toetsen naar hun reclamewijsheid, maar ze krijgen wel reclames voorgeschoteld. Zo zorgen we ervoor dat kinderen hun eigen mening niet aanpassen aan de mening die ze denken dat ze moeten hebben.”

Bovendien moeten de onderzoekers genoeg uitleg geven vooraleer de kinderen de vragenlijst starten. Ze moeten duidelijk maken dat het invullen van de vragenlijst geen toets is. Het is belangrijk dat kinderen rustig worden en geen stress ervaren tijdens het beantwoorden van de vragen.

“Dat kan hun antwoorden beïnvloeden. Daarom zeggen we hen op voorhand dat ze geen juiste of foute antwoorden kunnen geven op de vragen. Het is enorm belangrijk dat de kinderen dat weten”, vertelt Steffi.

onderzoek bij kinderen - steffi de jans (3)

Er worden smileys gebruikt om het de kinderen gemakkelijk te maken.


Beloning na invullen vragenlijst

 

“Achteraf krijgen de kinderen sowieso een beloning”

– Steffi De Jans

Twee kinderen kijken elkaar in de ogen wanneer ze hun vragenlijst afsluiten. “Vond je het ook moeilijk”, fluistert de ene tegen de andere. “Hou jullie nog even stil alstublieft, niet iedereen is al klaar”, antwoordt Steffi.

Niet alle kinderen vullen de vragenlijst even snel in. “Dit hangt af van het niveau van het kind en hoe snel ze kunnen lezen en begrijpen. Maar dat is helemaal niet erg. Achteraf krijgen de kinderen sowieso een beloning. En meestal is dit iets wat ze bij het invullen van de vragenlijst al tegengekomen zijn.”

In deze vragenlijst krijgen de kinderen een advertentie te zien van een influencer op Instagram die een ongezond tussendoortje eet. Ze kiezen in de vragenlijst of ze zelf zouden gaan voor een aardbei (een gezond tussendoortje) of voor een donut (hetzelfde als de influencer). Wat de kinderen dan uiteindelijk kiezen, krijgen ze achteraf als beloning.

Onderzoek bij kinderen - steffi de jans (2)

Na het invullen van de vragenlijst krijgen de kinderen een beloning

9-12 jarigen herkennen reclame


Volgens Steffi kunnen kinderen binnen de derde graad van het lager onderwijs reclame wel degelijk herkennen. Kinderen vanaf 7 jaar begrijpen dat reclame hen iets laat kopen. Vanaf 12 jaar zijn kinderen in staat reclamewijs te zijn. Dan weten ze dat reclame hen iets wil laten kopen of doen en kunnen ze het onderscheiden van andere boodschappen

Maar met de nieuwe vormen van reclame is het op 12-jarige leeftijd nog niet mogelijk om alle vormen van reclame te onderscheiden. Het kunnen herkennen van reclame hangt af van het reclameformat en de ervaringen die kinderen hebben met reclame.

Televisiereclame en reclame op Instagram zijn gemakkelijk herkenbaar omdat ze hier veel mee bezig zijn. Advergames daarentegen zijn iets moeilijker, omdat de kinderen niet actief kijken en opgaan in het spel. De vorm van de reclame waaraan kinderen blootgesteld worden, speelt dus zeker een rol.

Enthousiaste kinderen en leerkrachten


“Echt leuke smileys en supertof dat we een donut of een aardbei krijgen!”, weet een jongen van 10 te vertellen. Ook de leerkachten staan positief tegenover het onderzoek van Steffi. Ze werken mee aan dit onderzoek omdat het iets is waar hun leerlingen mee bezig zijn. Het thema zit vaak in het lessenpakket vervat en is dus een mooie aanvulling op de theorie die de kinderen hierover krijgen.

“Het gebeurt zelfs soms dat leerkrachten me vragen om een klein lesje te geven over reclame. Dat doe ik dan met veel plezier, want de kinderen die in de klas zitten, helpen mij ook met mijn onderzoek”, aldus Steffi De Jans.


onderzoek bij kinderen - steffi de jans (4)

Steffi loopt rond in de klas om te helpen waar nodig


Veel voldoening voor onderzoeker

Onderzoek met kinderen is enorm tijdsintensief en vraagt veel voorbereiding, maar dat weegt niet op tegen de voordelen ervan. “Het is leuk om te doen, want ik ben even weg van achter mijn bureau. Ik steek enorm veel tijd in het opstellen van de vragenlijsten en moet altijd stilstaan bij de woorden en afbeeldingen die ik gebruik. Maar achteraf heb ik wel kwalitatieve data, want ik zie elke respondent passeren die mijn vragenlijst invult”. Dit is volgens Steffi het allerbelangrijkste.

“Mijn ultieme doel? Kinderen kritisch laten omgaan met reclame. Ze moeten reclame niet als iets negatiefs zien, want uiteindelijk wil de producent enkel winst maken met reclame. Kinderen moeten wel in staat zijn om reclame te herkennen en er bewust mee om te gaan. Op die manier worden ze niet onbewust beïnvloed, want dat is gevaarlijk voor kinderen.”