Hoe een Vlaamse rechtshistoricus in Modern Art Oxford terechtkomt

(21-09-2021) Hedendaagse kunst en rechtsgeschiedenis zijn twee ver uit elkaar liggende werelden, maar onze Gentse collega Georges Martyn sloeg recent een wel heel bijzondere brug tussen beide.

Het verhaal begint in de Biënnale van Venetië van 2015. Samson Kambalu, een in Malawi geboren hedendaags kunstenaar, die ook als onderzoeker verbonden is aan de universiteit van Oxford, brengt er de installatie Sanguinetti Breakout Area. Het kunstwerk is een soort van aanklacht tegen Gianfranco Sanguinetti, voormalig lid van de Situationisten, een kunststroming en politieke beweging van de jaren 1950-1970, die de absolute vrijheid van de kunst predikte en zich onder meer verzette tegen elke financiële claim inzake copyright. Kopiëren was niet alleen toegelaten, reproduceren en aanhaken werd uitdrukkelijk gepropageerd.

De Italiaanse artiest Sanguinetti is op latere leeftijd evenwel tot andere inzichten gekomen en heeft zijn hele archief, bestaande uit tekeningen, foto’s, teksten en brieven van zowel zichzelf als anderen voor een grote som verkocht aan de Beinecke Library van Yale University. Gianfranco Sanguinetti behield zich daarbij uitdrukkelijk het copyright voor. Dat kon Samson Kambalu, in wiens werk steeds het thema van “the Gift” centraal staat, niet bijzonder appreciëren. Hij besloot een parodiërend werk te maken. In Yale fotografeerde hij stuk voor stuk het volledige archief en afdrukken hiervan verwerkte hij in de installatie voor de Biënnale. Zelf zegt hij: “Sanguinetti it appeared had capitulated in his later years. Here was one of the staunch advocates of the gift economy selling his papers at Christies to the highest bidder – Yale University’s Beinecke Library. I still believe in the gift. I employed the Situationist detourning technique of the ‘graffiti photo’ to detourn Sanguinetti’s papers through creative play. Sanguinetti's papers were lifted up and photographed.” Deze reproductie en tentoonstelling werd door Gianfranco Sanguinetti niet gesmaakt en hij liet een stakingsvordering instellen. Hij eiste dat het werk uit de Biënnale verwijderd werd. De Italiaanse rechter wees de vordering af. In de zomer van 2020 stelde Samson Kambalu de installatie Sanguinetti Breakout Area opnieuw op in het Mu.Zee in Oostende. De vraag rees hoe een stakingsvordering wegens auteursrechtelijke inbreuk en een verweer op basis van de parodie-exceptie naar Belgisch recht zou beoordeeld worden.

Gespecialiseerde advocaten namen het op voor respectievelijk Sanguinetti en Kambalu/Mu.Zee in een mock trial, voor Georges Martyn in de rol van voorzitter van de ondernemingsrechtbank (in het ware leven plaatsvervangend vrederechter). De re-enactment vond plaats in het vredegerecht van Oostende en werd integraal gefilmd. In de zaak treedt ook een Nederlands academisch expert kunstgeschiedenis op, alsook kunstenaar Samson Kambalu zelf. Deze vond het zo plezant, dat hij besliste de video voortaan ook af te spelen in zijn tentoonstellingen (op dit moment in Oxford Modern Art, daarna in EGEAC in Lissabon). Kunstcritici van The Guardian waren alvast enthousiast: “The film is worth its two-hour length for its ringing statements about art and freedom of speech” (Adrian Searle) / “The film tells us a great deal about situationism (there was an art history expert on hand) and about Kambalu’s artistic process, appropriation and freely distributed ideas and knowledge, and both situationist and Malawian concepts of the gift” (Laura Cumming).

We hoeven gelukkig het land niet uit om de video te bekijken. Helemaal in de geest van “the Gift” is hij gratis te zien op YouTube :


De re-enactment en de film zijn een productie van Twee-eiige Drieling, een juridische dienstverlener in de Belgische kunstensector, die de discussie over de draagwijdte van auteursrechten en de parodie-exceptie als een geschenk willen aanbieden aan de hedendaagse Belgische kunstscene… en de rechtsgeschiedenis dus.