Geologe Tine Missiaen op zoek naar verdronken land en neanderthalers in de Noordzee

(11-04-2018)

Eerste zoektocht naar verdronken land in Noordzee

© Het Nieuwsblad - 10 april 2018 - Jens Vancaeneghem

Europa's verdronken wereld blootleggen. Dat is de missie van een groep Vlaamse en Britse wetenschappers. Vandaag vertrekt het onderzoeksschip Belgica voor een eerste expeditie op de Noordzee, enkele tientallen kilometers voor de Belgische kust, in de hoop nederzettingen van duizenden jaren oud te vinden. “Die verloren wereld is gigantisch en we weten er nauwelijks iets over”, zeggen de onderzoekers.

Eindeloze velden en bossen, doorkruist door machtige rivieren en meren. Een wereld waar mammoeten de grond deden daveren en reuzenherten, oerossen en prehistorische vissen een levend banket vormden voor onze prehistorische voorvaderen.

Het is moeilijk te geloven, maar zo'n tien- tot achtduizend jaar geleden was dat het leven in het zogenaamde Doggerland, een uitgestrekt gebied tussen Europa en Groot-Brittannië dat op het einde van de laatste ijstijd nog gewoon een stuk vruchtbaar land was, en niet verzwolgen door de Noordzee. “Dát was toen het hart van Europa”, zegt professor Vincent Gaffney, landschapsarcheoloog van de Britse universiteit van Bradford. “Het gaat om een gigantisch verdronken wereld waarover we
nauwelijks iets weten.”

Gaffney en zijn team maakten een ruwe kaart van de heuvels, rivieren en meren op de bodem van de Noordzee over een gebied van 43.000 vierkante kilometer - ongeveer de grootte van Nederland. Nu gaat hij samen met Belgische wetenschappers van de UGent en het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) op expeditie om in detail Europa's hoogsteigen Atlantis - de mythische verdronken Griekse beschaving - te bestuderen.

Daarvoor doen ze een beroep op de Belgica, het onderzoeksschip van de Belgische overheid. “We gebruiken geluidsgolven”, zegt Tine Missiaen, geofysica bij het VLIZ. “Die gaan door het water en de zeebodem, waardoor we een mooie doorsnede krijgen van de lagen eronder.”

De eerste expeditie duurt tien dagen, maar in een latere fase volgen boringen op vijftien tot vijftig meter diep onder de zeespiegel. De onderzoekers beginnen met een gebied van achtduizend vierkante kilometer rond de Bruine Bank, een zandbank waar al talloze archeologische vondsten zijn gebeurd door vissers of bij de aanleg van leidingen.

Kleine dorpen

Gaffney gelooft er op nederzettingen te zullen stoten die ons begrip van de prehistorische mens op z'n kop zet. “Mensen denken dat het leven voor jagers-verzamelaars in die periode brutaal en kort was. Dat ze constant rondtrokken en enkel dachten aan hun volgende maaltijd. Maar er was zó veel voedsel voorhanden in Doggerland, waardoor stabiele samenlevingen mogelijk waren. De kans is reëel dat we bij de meren of rivieren kleine dorpen vinden.”

Bovendien kan het verdronken land ons inzicht geven in de gevolgen van de klimaatopwarming. “We vinden nu dat de zeespiegel snel stijgt”, zegt Missiaen. “Maar vroeger is dat veel sneller gebeurd. Zijn onze voorvaderen op de loop moeten gaan voor het water? En hoe is het landschap precies verdronken? Daar kunnen we veel uit leren.”

Op zoek naar... neanderthalers in de Noordzee

© Gazet van Antwerpen - 10 apr. 2018 - Paul Verbraeken

Vandaag beginnen Britse en Vlaamse onderzoekers middenin de Noordzee een tiendaagse expeditie. Op de Doggersbank lag wellicht tot zo'n tienduizend jaar geleden de kustlijn van Noordwest-Europa. Vondsten wezen erop dat er daar tot de laatste ijstijd mensen woonden.

Het is vandaag nog moeilijk voor te stellen, maar ooit - tot zo'n tienduizend jaar geleden - was heel de zuidelijke Noordzee vruchtbaar vasteland. Tot de laatste IJstijd lag de bodem van die Noordzee zelfs zo'n honderd tot honderddertig meter lager dan vandaag. Maar geleidelijk smolt de gigantische ijskap weg.

Prehistorische Brexit

Een landschap van bossen en toendra, doorsneden door reusachtige stromen waarvan de Schelde, de Maas en de Rijn verre erfgenamen zijn, verdween heel langzaam onder water. Bovendien begon zich 'even later', wellicht zo'n zevenduizend jaar geleden, het Nauw van Kales te vormen en begon de … Brexit. Terwijl Engeland een eiland werd, werd wellicht ook de huidige Doggersbank dat.

Wat we zeker weten is dat in dat landschap - en voor alles verzwolgen werd - een fauna van mammoeten, neushoorns, oerossen, holenberen, holenleeuwen, hyena's, reuzenherten en meer rondzwierf. Net als prehistorische jagers.

Niet alleen werden van dat alles reeds duizenden fragmenten bovengehaald, onder meer door de toenemende baggerwerken en het leggen van pijpleidingen en onderzeese kabels. Er werden in 2001, in de Noordzee ter hoogte van Walcheren, voor het
eerst ook botresten van een neanderthaler opgehaald. Eerder al werden onder meer paleolithische vuistbijlen , vuurstenen, bewerkte houtresten en prehistorisch visgerief van andere prehistorische mensen gevonden.

Kortom, bedolven onder een metersdikke sliblaag - maar vandaag steeds meer door industriële activiteiten verstoord - ligt het verdronken Doggerland nog grotendeels veilig verpakt. Reeds in 2012 beschreef de Gentse onderzoekster Tine Messiaen in het blad De Grote Rede, het tijdschrift van het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ), hoe dat “dichtbevolkte rivierenlandschap” er kan hebben uitgezien.

Onderzoek van de zeebodem kan ons wellicht duidelijk maken hoe de klimaatopwarming in de Noordzee gebeurde, hoe rivieren dat landschap uitschuurden en welke beschavingen daarbij mogelijk zijn verdwenen.

IJsmeer

Dat is precies wat het Belgische onderzoeksschip Belgica, met aan boord zeven wetenschappers van de universiteiten van Bradford en Gent én gesteund door het VLIZ, met gesofisticeerde seismologische scantechnieken zal proberen in kaart te brengen.

Heel specifiek gaan de wetenschappers met hun scanners nauwkeurig vastgelegde 'lijntjes varen' boven een deel van de Doggersbank, de Brown Bank. Dat is een onderzeese heuvelrug op zo'n honderd kilometer ten westen van Den Helder, en op zich groter dan enkele Belgische provincies.

Ze hopen daar de omtrek van een (ijs?)meer terug te vinden dat ooit in dat Doggerland zou gelegen hebben, met wellicht op de oever prehistorische nederzettingen. In elk geval werden daar al eerder sporen van prehistorische menselijke activiteiten opgevist.

Pas als de gegevens van deze campagne volledig verwerkt zijn, wordt een tweede onderzoeksfase gepland. Dan hopen de experten met boringen hun theorieën met bodemvondsten te kunnen bevestigen.

State of the art

“Het gecombineerd gebruik van nieuwe state-of-the-arttechnieken zal ons toelaten deze verdronken landschappen en nederzettingen te reconstrueren. Alles zal natuurlijk afhangen van de resultaten van deze campagne, maar het blijft de bedoeling volgend jaar opnieuw uit te varen”, besluit Messiaen.

 

Lees ook: Onderzoek naar ‘verdronken beschaving’ in Noordzee van start (© De Standaard - 10 april 2018)

Lees meer artikels over: