Verlossen een lama en een West-Vlaamse prof ons van Covid-19?

(31-08-2020)

‘Als er dankzij Winter een antivirale behandeling komt, dan verdient ze een standbeeld.’ Op bezoek bij ’s werelds beroemdste lama met professor Xavier Saelens . Hij bereidde met het dier de weg voor een mogelijk Covid-19-medicijn van het Gentse Exevir Bio voor .

‘ Als er televisieploegen komen, loopt ze als enige van de groep meteen naar de omheining. Een beetje divagedrag is haar niet vreemd, nee.’ Een medewerkster van Koen Vanmechelen vertelt geamuseerd over lama Winter als we op Labiomista, het 24 hectare groot openluchtmuseum van de kunstenaar in Genk, door het groen naar het wereldberoemde dier stappen.

Vanmechelen, die faam vergaarde met het kruisen van kippen, koppelt op deze plek, de voormalige zoo van Zwartberg, kunstwerken aan een bonte mix van dieren. Van toekans over dromedarissen tot lama’s en alpaca’s.

Maar Winter steelt de show. De voorbije maanden lokte de lama televisieploegen uit Duitsland, Oostenrijk en Frankrijk naar Genk. Winter is een celebrity sinds ze in mei de wereldpers haalde, tot The New York Times en The Washington Post toe. De reden? Een publicatie in het gezaghebbende wetenschapsblad Cell die uitvoerig omschreef hoe Winters antistoffen op labo-niveau het SARS-CoV-2-virus wisten te neutraliseren en zo weleens de sleutel konden vormen tot een langverwachte antivirale behandeling van Covid-19-patiënten.

Als we de dromedarissen gepasseerd zijn, staan we oog in oog met de chocoladekleurige Winter, geflankeerd door Xavier Saelens, de coauteur van de veelbesproken Cell-publicatie en professor aan de UGent en het Vlaams Instituut voor Biotechnologie (VIB).

De minzame West-Vlaming, die zich al tien jaar in lama-antilichamen verdiept, kent Winter sinds 2016. Ze was toen nauwelijks negen maanden oud en leefde met 130 soortgenoten en alpaca’s op een boerderij in het Antwerpse als proefdier voor fundamenteel wetenschappelijk onderzoek.

‘Maar dit is de eerste keer in al die jaren dat ik haar live zie’, verrast Saelens, terwijl hij Winter met een brede glimlach en met kinderlijk enthousiasme vers gras toestopt. ‘Destijds gebeurde al het veldwerk door een subcontractor, die we met het VIB hadden ingeschakeld. We lieten Winter in 2016 injecteren met eiwitten van twee oudere coronavirussen, het MERS- en SARSCoV-1-virus, om te zien of we een beschermend antilichaam konden ontwikkelen voor al die virussen.’

Zover is het niet gekomen, maar Saelens ontdekte wel dat Winter specifieke antilichamen aanmaakte die erin slaagden de virussen afzonderlijk te neutraliseren. ‘Antilichamen van Winter klikten zich vast aan het spike-eiwit (het kenmerkende kroontjeseiwit, red.) van het SARS-CoV-1-virus, dat zich daardoor niet meer kon hechten aan menselijke gastheercellen, waardoor het er niet in kon binnendringen en zich ook niet meer kon vermenigvuldigen.’

Toen in januari duidelijk werd dat de opvolger - het SARS-CoV-2-virus - wereldwijd een grote ravage zou aanrichten, zetten de teams van Saelens en zijn VIB-collega Nico Callewaert maandenlang de turbo op. ‘Uit de genetische code van het nieuwe coronavirus konden we afleiden dat Winters antilichaam dat het SARS-CoV-1 virus afblokt bijna zeker in staat moest zijn om hetzelfde te doen met het Covid-19-virus’, zegt Saelens. ‘We kregen gelukkig de toestemming tijdens de lockdown onze labo’s verder te laten draaien en werkten vele weekends door om onze vermoedens hard te maken: dat Winters antistoffen ook de vermenigvuldiging van het nieuwe 􀀀coronavirus aan de ketting konden leggen.’

Met succes, bleek een eerste keer in mei. ‘Met de Cell-publicatie, waarvoor ik samenwerkte met Amerikaanse collega’s van de University of Texas in Austin en het National Institute of Health, hebben we in vitro (op laboniveau, red.) aangetoond dat dat het geval is’, zegt Saelens. ‘Eind juni konden we in nauwe samenwerking met KU Leuven-vorser Johan Neyts van het Rega Instituut een eerste keer in vivo bewijzen dat de antistoffen de virusvermenigvuldiging bij geïnfecteerde hamsters stilleggen.’

Dat lama-antilichamen - in het jargon bekend als nanobodies - geschikt zijn voor de ontwikkeling van potentiële geneesmiddelen is al langer bekend. In eigen land liggen ze aan de basis van de geneesmiddelenpijplijn van de Gentse biotechparel Ablynx, die in 2018 voor 3,9 miljard euro overgenomen werd door de Franse farmareus Sanofi. Dat legde zo de hand op Cablivi, een erkend medicijn tegen de zeldzame, maar dodelijke bloedziekte TTP. Lama’s vormen ook de grondslag voor de intussen 9,5 miljard euro beurswaarde van Ablynx’ buur Argenx.

‘Een van de voordelen van nanobodies is dat ze vele keren kleiner zijn dan menselijke varianten en dus dieper kunnen doordringen in viruseiwitten. Ze hechten zich vast aan delen van het coronavirus die anders niet toegankelijk zijn. Je kan ze bovendien heel eenvoudig en goedkoop produceren in bacterieculturen of gisten. Ze zijn ook heel stabiel. Zelfs bij temperaturen van 70 graden Celsius blijven ze actief.’ Saelens’ baanbrekende onderzoek leidde eind juli tot de oprichting van de Gentse spin-off Exevir Bio, die een antivirale behandeling hoopt te ontwikkelen voor zieke Covid-19-patiënten. Ronkende namen in ’s lands biofarma, waaronder het durffonds van biofarmabedrijf UCB en het biotechfonds Fund+, injecteerden 23 miljoen euro om die ontwikkeling te versnellen.

De eerste klinische testen beginnen mogelijk al in november. ‘De behandeling combineert een deel van een antilichaam van lama Winter met een fragment van een menselijk antilichaam in één molecule’, zegt Saelens, die geen operationele rol vervult bij de spin-off. ‘Door die versmelting gedraagt de hybride antistof zich nagenoeg als een menselijk antilichaam en is een afstootreactie onwaarschijnlijk.’

‘Het voordeel van zo’n antivirale benadering is dat het onmiddellijke bescherming kan bieden en dat patiënten dus niet eerst hun eigen antilichamen moeten aanmaken, zoals bij een vaccin.’

‘Het nadeel is dat de concentratie van de toegediende antilichamen na twee weken al de helft lager ligt en je dus wellicht om de zoveel tijd een nieuwe injectie nodig hebt. Je mag niet vergeten dat het immuunsysteem van de patiënt het virus al aanvalt. De extra antistof die wordt toe􀀀gediend, moet erger voorkomen en de patiënten er sneller bovenop helpen.’

Een datum wil Saelens niet plakken op een mogelijke marktintroductie van de antivirale behandeling. ‘Daarvoor is het veel te vroeg.’ Een ding is wel zeker: terwijl Exevir Bio de komende maanden vol gas zal geven, zal lama Winter, die een eervolle vermelding krijgt op de website van de spin-off, van haar rust blijven genieten op Labiomista, tussen de andere lama’s die net als zij vroeger proefdier waren.

Als publiekslieveling heeft Winter haar eigen plakkaat gekregen, met illustraties en uitleg over de heldenrol die ze heeft gespeeld. ‘Geboren: 16 januari 2016. Ouders: Pipet en Suzy’, lezen we. Of Winter straks geen standbeeld verdient, als Exevir Bio er daadwerkelijk in slaagt een behandeling op de markt te brengen? ‘Misschien verdient ze het dan wel om vereeuwigd te worden, ja.’

Xavier Saelens (55) Geboren in Poperinge. Studeerde biologie en biotechnologie aan UGent, waar hij ook doctoreerde. Hij is er hoogleraar moleculaire virologie en daarnaast groepsleider aan het VIB-UGent Center voor Medische Biotechnologie. In 2015 mocht hij de Prijs Princes Joséphine-Charlotte voor Virologie in ontvangst nemen.

© De Tijd - 22/08/2020

Lees meer artikels over: