Extreme El Niño-hitte kan binnen twintig jaar normaal worden voor tropische bossen

De uitzonderlijke hitte die tropische bossen tijdens de El Niño van 2023–2024 trof, kan in veel regio’s binnen minder dan twintig jaar de normale toestand worden als de uitstoot van broeikasgassen niet sterk wordt teruggedrongen. Dat blijkt uit onderzoek van de UGent en internationale partners dat verschijnt in het wetenschappelijke tijdschrift Earth’s Future. Meer dan drie kwart van de tropische bossen kreeg tijdens 2023 en 2024 bovendien gemiddeld ruim zes maanden te maken met een combinatie van uitzonderlijke hitte en droogte.

“Het opmerkelijke is dat de El Niño van 2023–2024 op zichzelf niet uitzonderlijk sterk was. Toch zagen we in tropische bossen wereldwijd zeer extreme omstandigheden. Dat toont hoe sterk de achtergrond waartegen zo’n natuurlijk klimaatfenomeen plaatsvindt ondertussen is veranderd,” zegt UGent-onderzoeker Johanna Van Passel.

De El Niño van 2023–2024 zorgde voor bijzonder warme en droge omstandigheden in tropische bossen over de hele wereld. Onderzoekers van de Universiteit Gent, samen met collega’s uit Frankrijk, Brazilië en Nederland, onderzochten hoe uitzonderlijk die omstandigheden werkelijk waren en vergeleken ze vervolgens met klimaatprojecties tot het einde van deze eeuw.

Daarvoor combineerden ze verschillende observationele en satellietdatasets met projecties van 24 klimaatmodellen. Zo konden ze de El Niño van 2023–2024 niet alleen vergelijken met de voorbije 25 jaar, maar ook met verschillende mogelijke klimaattoekomsten.

Drie kwart van tropische bossen tegelijk heet én droog

De omvang van de extremen blijkt opmerkelijk. Tijdens 2023 en 2024 kreeg meer dan drie kwart van alle tropische bossen te maken met periodes waarin het tegelijkertijd uitzonderlijk heet en droog was. Gemiddeld duurden die omstandigheden ongeveer zes maanden.

Kijken de onderzoekers afzonderlijk naar hitte, dan is het beeld nog opvallender. Over de twee jaren heen werd volgens het gemiddelde van de gebruikte datasets 100 procent van het tropische bosareaal getroffen door uitzonderlijk warme omstandigheden. Ongeveer 80 procent kreeg te maken met uitzonderlijke droogte. De hitte hield in de Amerikaanse, Afrikaanse en Aziatische tropen gemiddeld ongeveer anderhalf jaar van de onderzochte twee jaar aan.

De El Niño van 2023–2024 was volgens de gebruikte ENSO-index slechts gematigd, maar vond plaats in een veel warmer mondiaal klimaat dan eerdere El Niño-events.

De resultaten krijgen extra actualiteitswaarde nu een nieuwe El Niño zich ontwikkelt. Volgens de Wereld Meteorologische Organisatie zal die naar verwachting uitgroeien tot een sterke El Niño in 2026–2027. Hoewel de precieze gevolgen regionaal verschillen, kan zo’n sterk El Niño-event bovenop de huidige opwarming opnieuw de kans op extreme hitte en droogte in verschillende tropische regio’s vergroten.

Vandaag extreem, binnenkort normaal

Vervolgens onderzochten de wetenschappers hoe vaak temperaturen zoals die van 2023–2024 in de toekomst kunnen voorkomen.

Daaruit blijkt een bijzonder sterke stijging. Zelfs bij het scenario met de sterkste emissiereducties worden dergelijke uitzonderlijk hoge jaartemperaturen tegen het einde van deze eeuw minstens zes keer waarschijnlijker in alle onderzochte tropische regio’s.

Bij scenario’s waarin de uitstoot minder sterk daalt, kan het veel sneller gaan. Voor veel tropische bosgebieden kunnen temperaturen zoals die van 2023–2024 vanaf ongeveer 2043 ieder jaar voorkomen, ook in jaren zonder El Niño. De uitzonderlijke warmte van vandaag kan er dus binnen minder dan twintig jaar de normale klimaattoestand worden.

“We gebruiken 2023 en 2024 eigenlijk als een venster op de toekomst. Wat tropische bossen toen als uitzonderlijke hitte meemaakten, kan in veel gebieden al binnen enkele decennia heel gewoon worden,” aldus Johanna Van Passel.

Vooral Amazone krijgt steeds groter droogterisico

Voor droogte is het beeld minder uniform. Niet alle tropische gebieden worden volgens de modellen droger. Sommige regio’s krijgen in de toekomst juist meer neerslag.

Vooral de Amazone springt eruit. In de scenario’s met hogere uitstoot kunnen droogtes van het niveau van 2023–2024 daar tegen het einde van de eeuw tot negen keer waarschijnlijker worden.

Tijdens de El Niño van 2023–2024 waren de gevolgen er al uitzonderlijk groot. In delen van de centrale en westelijke Amazone kwamen gedurende bijna de volledige periode van twee jaar abnormaal droge maanden voor. Ook het westelijke Congobekken en Sumatra werden sterk getroffen.

Gevolgen reiken veel verder dan het bos

Tropische bossen spelen een belangrijke rol in de wereldwijde koolstof- en waterkringloop. Hitte en droogte verhogen de kans op boomsterfte en kunnen ervoor zorgen dat bossen minder CO₂ opnemen of tijdelijk zelfs netto koolstof uitstoten.

De onderzoekers stellen dat de extreme omstandigheden van 2023–2024 veel tropische bossen waarschijnlijk minstens tijdelijk in de richting van zo’n netto koolstofbron hebben geduwd.

Langdurige periodes waarin hitte en droogte samenvallen, verhogen bovendien zowel het risico op boomsterfte als op natuurbranden.

“Tropische bossen zijn geen passieve slachtoffers van klimaatverandering. Ze slaan enorme hoeveelheden koolstof op en beïnvloeden zelf het klimaat en de watercyclus. Wanneer hun veerkracht afneemt, heeft dat daarom gevolgen die veel verder reiken dan de tropen,” zegt Johanna Van Passel.

Uitstoot maakt groot verschil

Het onderzoek laat tegelijkertijd zien dat de toekomst niet vastligt. Vooral voor de frequentie van extreme temperaturen lopen de verschillende emissiescenario’s sterk uiteen.

De auteurs besluiten dan ook dat snelle en aanhoudende reducties van de mondiale uitstoot van broeikasgassen nodig zijn om het risico op extreme hitte voor tropische bossen te beperken.

Over het onderzoek

Het onderzoek “The 2023–2024 El Niño as a Preview of Future Tropical Forest Climate” werd geleid door postdoctoraal onderzoeker Johanna Van Passel van Q-ForestLab, Vakgroep Omgeving aan de Universiteit Gent. Ook UGent-onderzoekers Steven J. De Hertog, Hans Verbeeck en Félicien Meunier werkten eraan mee, naast onderzoekers verbonden aan instellingen in Frankrijk, Brazilië en Nederland.

Het onderzoek is geaccepteerd voor publicatie in het wetenschappelijke tijdschrift Earth’s Future. Bekijk het onderzoek.

Contact

Johanna Van Passel
Postdoctoraal onderzoeker, Q-ForestLab
Vakgroep Omgeving – Universiteit Gent
Johanna.VanPassel@UGent.be

Prof. Hans Verbeeck
Q-ForestLab
Vakgroep Omgeving – Universiteit Gent
Hans.Verbeeck@UGent.be